Etykietowanie karm dla zwierząt domowych w świetle prawa paszowego – obowiązki i oczekiwania rynku

Prawidłowe wprowadzanie na rynek pasz, w tym karm dla zwierząt domowych, to podstawowa zasada dążenia do najwyższego poziomu ochrony zdrowia ludzi i zwierząt. Choć psy czy koty nie stanowią ogniwa w łańcuchu produkcji żywności dla ludzi, wymagania prawne dotyczące ich bezpieczeństwa czy też znakowania karm dla zwierząt domowych są także uregulowane, tak jak w przypadku zwierząt gospodarskich.

Zapewnienie bezpieczeństwa żywności i pasz to jeden z podstawowych celów prawa unijnego, ustanowionego w tzw. ogólnym prawie żywnościowym – rozporządzeniu (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiającym ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującym Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiającym procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (Dz.U.UE.L.2002.31.1 z późn. zm.). Z uwagi na krzyżujące się ryzyka zanieczyszczeń, prawodawstwo to obejmuje zarówno pasze dla zwierząt wykorzystywanych do produkcji żywności (np. trzody chlewnej czy drobiu), jak i tych do niej niewykorzystywanych, w tym zwierząt domowych i dzikich.
Szczegółowe wymagania w zakresie wprowadzania na rynek i znakowania pasz w Unii Europejskiej reguluje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 767/2009 z dnia 13 lipca 2009 r. w sprawie wprowadzania na rynek i stosowania pasz, zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1831/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady i uchylające dyrektywę Rady 79/373/EWG, dyrektywę Komisji 80/511/EWG, dyrektywy Rady 82/471/EWG, 83/228/EWG, 93/74/EWG, 93/113/WE i 96/25/WE oraz decyzję Komisji 2004/217/WE (Dz.U.UE.L.2009.229.1 z późn. zm.)  oraz powiązane akty dotyczące materiałów paszowych, dodatków paszowych czy wymagań w zakresie zanieczyszczeń pasz.

Ponadto, branża dysponuje również wsparciem w postaci przewodnika samoregulacyjnego, jakim jest „Code of Good Labelling Practice for Pet Food” (Kodeks Dobrej Praktyki Etykietowania Karmy dla Zwierząt Domowych), wydany przez FEDIAF (Europejską Federację Przemysłu Żywieniowego Zwierząt Domowych). Przewodnik ten w sposób szczegółowy odnosi się do przepisów rozporządzenia (WE) nr 767/2009, dodatkowo reguluje dodatkowe aspekty związane z używaniem określeń typu „o smaku”, „z”, „zawiera”, „bogaty w”, „wyłącznie” i podobnych.
Zgodnie z definicją podaną w art. 3 ust. 1 lit. f) rozporządzenia (WE) nr 767/2009, zwierzę domowe to zwierzę niewykorzystywane do produkcji żywności, należące do gatunków, które są normalnie karmione i utrzymywane, ale nie są spożywane przez ludzi na terytorium Wspólnoty. W załączniku II do wspomnianego rozporządzenia, w odniesieniu do tej grupy w oznakowaniu można stosować bardziej przyjazne dla użytkownika pasz określenie „karma” zamiast terminu „pasza”.
W ciągu ostatnich kilku lat rynek karm dla zwierząt domowych przeszedł potężną ewolucję. Wzrost świadomości opiekunów zwierząt sprawił, że karmy muszą dziś spełniać wysokie oczekiwania – nie tylko pod względem jakości i wartości odżywczej, ale także przejrzystości oznakowania i wiarygodności przekazów marketingowych (w tym oświadczeń). Prawidłowa etykieta ma dziś dwojakie zadanie: musi być zgodna z prawem (jednolita, spójna i przejrzysta), a jednocześnie ma umożliwiać kupującemu dokonanie optymalnego, świadomego wyboru.

Obligatoryjne elementy etykiety karmy dla zwierząt domowych
Przepisy (szczególnie art. 15 i 17 rozporządzenia (WE) nr 767/2009) precyzyjnie określają minimalny katalog informacji, które muszą zostać umieszczone na opakowaniu karmy. W przypadku mieszanek paszowych są to m.in.:
1. Rodzaj paszy: Należy precyzyjnie określić, czy mamy do czynienia z „materiałem paszowym”, „mieszanką paszową pełnoporcjową” (karmą pełnoporcjową, zaspokajającą dzienne zapotrzebowanie zwierzęcia) czy „mieszanką paszową uzupełniającą” (karmą uzupełniającą, np. smakołykami). W przypadku mieszanki paszowej pełnoporcjowej jak i uzupełniającej oprócz rodzaju paszy wskazuje się również na charakterystyczne wyróżniki danej karmy – np. „z wołowiną”, „bogata w łososia”, „z marchwią”. Wyjątkowo: W przypadku samego materiału paszowego należy podać jego prawną nazwę (np. „suszone uszy wieprzowe”).
2. Gatunek lub kategoria zwierząt: Użytkownik paszy musi wiedzieć, dla kogo przeznaczony jest produkt (np. „dla dorosłych psów”, „dla kociąt”, „dla psów małych ras”).
3. Dane podmiotu odpowiedzialnego: Nazwisko lub nazwa i adres podmiotu działającego na rynku pasz odpowiedzialnego za etykietowanie. Co ważne, nie musi to być bezpośredni producent (często jest to dystrybutor zlecający produkcję kontraktową).
4. Numery zatwierdzenia zakładu osoby odpowiedzialnej za etykietowanie: Wymagany jest numer zatwierdzenia zakładu zgodnie z art. 13 rozporządzenia (WE) nr 1774/2002 dla zakładów mających pozwolenie zgodnie z art. 23 ust. 2 lit. a), b) i c) rozporządzenia (WE) nr 1774/2002 lub z art. 17 rozporządzenia (WE) nr 1774/2002 lub z art. 10 rozporządzenia (WE) nr 183/2005. W przypadku gdy osoba odpowiedzialna za etykietowanie posiada kilka numerów zatwierdzenia, korzysta ona z numeru otrzymanego zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 183/2005 – jeżeli jest dostępny (Uwaga: rozporządzenie (WE) nr 1774/2002 zostało uchylone i zastąpione przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009 z dnia 21 października 2009 r. określające przepisy sanitarne dotyczące produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego, nieprzeznaczonych do spożycia przez ludzi, i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1774/2002. Dz.U. L 300 z 14.11.2009 z późn. zm)
5. Dane producenta: jeżeli producent nie jest osobą odpowiedzialną za etykietowanie to należy również podać nazwisko oraz adres producenta, lub numer zatwierdzenie zakładu producenta, lub numer identyfikacyjny zgodnie z art. 9, 23 lub 24 rozporządzenia (WE) nr 183/2005; w przypadku gdy taki numer nie jest dostępny, numer identyfikacyjny przypisany na wniosek producenta lub importującego podmiotu działającego na rynku pasz zgodnie z formatem określonym w rozdziale II załącznika V do rozporządzenia (WE) nr 183/2005.
6. Numer referencyjny partii: umożliwiający pełną identyfikowalność.
7. Ilość netto: Wyrażona w jednostkach masy (produkty stałe) – zazwyczaj, lub w jednostkach objętości (produkty płynne).
8. Wykaz dodatków paszowych: poprzedzony nagłówkiem „Dodatki”, z prawidłowym podaniem dodatków zgodnie z Załącznikiem VII.
9. Zawartość wilgoci: Wymagana do podania, jeśli przekracza określone limity. Dla pełnoporcjowych i uzupełniających karm dla zwierząt domowych (niebędących paszami mineralnymi) próg ten wynosi 14%.
10. Minimalny okres przechowywania: Zapisana jako „wykorzystać przed…” (z dokładnym dniem dla produktów łatwo psujących się) lub „najlepiej wykorzystać przed…” (ze wskazaniem miesiąca w pozostałych przypadkach).
11. Wykaz materiałów paszowych: opatrzony nagłówkiem „Skład” wraz z podaniem nazwy każdego materiału paszowego w porządku malejącym ze względu na masę obliczoną na podstawie zawartości wilgoci.
12. Instrukcja stosowania: Jasne wytyczne dotyczące podawania karmy, określające cel jej przeznaczenia, wskazujące często proponowaną porcję w zależności od masy zwierzęcia.
13. Dane kontaktowe: Bezpłatny numer telefonu lub inny sposób komunikacji umożliwiający konsumentowi uzyskanie dodatkowych informacji (np. o szczegółowych nazwach dodatków czy materiałów paszowych, jeżeli są oznaczone nazwą kategorii).
14. Składniki analityczne: zgodnie z rozdziałem II Załącznika VII – obejmujące: białko surowe, włókno surowe, tłuszcz surowy i popiół surowy w przypadku mieszanek paszowych pełnoporcjowych.

Kluczowym elementem etykiety, na który konsumenci zwracają największą uwagę, jest wykaz materiałów paszowych. Musi on być opatrzony nagłówkiem „Skład” i wymieniać materiały paszowe w porządku malejącym według masy. Warto zaznaczyć, że jeśli obecność danego składnika jest podkreślona na opakowaniu tekstem lub grafiką (np. napis „z wołowiną” lub zdjęcie kury czy kaczki), producent ma obowiązek podać procentowy udział tego składnika w recepturze. Z kolei Kodeks FEDIAF Code of Good Labelling Practice for Pet Food wskazuje zasady dotyczące minimalnej zawartości składnika charakterystycznego podkreślonego w oznakowaniu paszy w zależności od użytego sformułowania.

Na przestrzeni ostatnich lat zaszła ogromna zmiana w sposobie prezentacji składu. Wcześniej powszechnie stosowano nazwy całych kategorii (np. „mięso i produkty pochodzenia zwierzęcego”, uregulowanych w Dyrektywie Komisji z dnia 23 czerwca 1982 r. ustanawiającej kategorie materiałów paszowych, które mogą być stosowane do celów etykietowania mieszanek paszowych dla zwierząt domowych (Dz.U.UE.L.1982.213.27 z dnia 1982.07.21), a implementowanej do polskiego porządku prawnego w Rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 maja 2011 r. w sprawie kategorii materiałów paszowych Dz.U.2011.103.596. Stanowiło to udogodnienie technologiczne dla producentów, zaś było mało przejrzyste z punktu widzenia użytkownika pasz.
Wraz z dynamicznym rozwojem segmentu premium i karm dietetycznych, producenci często przechodzą na podawanie szczegółowych nazw materiałów paszowych. Pomocnym narzędziem jest tu Wspólnotowy Katalog Materiałów Paszowych (obecnie uregulowany w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 68/2013 z dnia 16 stycznia 2013 r. w sprawie katalogu materiałów paszowych (Dz.U.UE.L.2013.29.1 z późn. zm). Korzystanie z niego jest dobrowolne, zgodnie z zapisem w pkt 1 Części A Załącznika do ww rozporządzenia, natomiast jeśli producent zdecyduje się użyć nazwy z Katalogu, to musi przestrzegać przypisanych jej definicji i wymogów deklaracji (np. poziomu białka czy popiołu) w przypadku etykietowania materiałów paszowych, czy też samej definicji w przypadku stosowania nazw materiałów paszowych z Katalogu do celów ich podawania w wykazie na etykiecie paszy dla zwierząt domowych.

Bardzo istotne jest podanie precyzyjnej nazwy materiału paszowego. W przypadku surowców pochodzących ze zwierząt lądowych zawsze należy podać gatunek zwierzęcia oraz nazwę anatomiczną części, z której produkt pochodzi (np. wątroba wieprzowa, skóra wołowa, płuca z królika, mięso z dzika, nerki wołowe). Istotne jest, że określenie „mięso” jest zarezerwowane wyłącznie dla mięśni szkieletowych. Oznacza to, że nie można stosować określenia „mięso z kurczaka”, jeżeli w recepturze zastosowano mięso oddzielone mechanicznie (MOM). Innym surowcem często stosowanym jest „przetworzone białko zwierzęce”, które oznacza produkt uzyskiwany przez ogrzewanie, suszenie i mielenie całych zwierząt lądowych lub ich części, w tym bezkręgowców, na wszystkich etapach życia, z których tłuszcz mógł zostać częściowo wyekstrahowany lub usunięty fizycznie. Może zawierać maksymalnie 0,1 % heksanu, jeżeli był ekstrahowany rozpuszczalnikami.
Do produkcji takiego przetworzonego białka mogą służyć nie tylko surowce uboczne pochodzące z jednego gatunku, ale również może być to mieszanka takich surowców. W pierwszym przypadku podaje się odniesienie do gatunku zwierzęcia z jakiego to białko zostało uzyskane, w drugim przypadku czasami może implikować podanie listy wszystkich gatunków zwierząt z jakich produkty uboczne zostały wykorzystane do przygotowania tego materiału paszowego. Niektóre z materiałów paszowych stanowią również składniki złożone – np. „produkty pochodzenia zwierzęcego” – czyli wycofane środki spożywcze zawierające produkty pochodzenia zwierzęcego, przy spełnieniu definicji tego materiału paszowego taką nazwę można zastosować. W przypadku zaś użycia jako składnika produktu złożonego, który nie jest opisany w katalogu materiałów paszowych, nie została przewidziana możliwość zastosowania takiego składnika pod nazwą handlową. Takim przykładem może być odpowiednik roślinny palatantu z wątroby oparty na hydrolizatach białek roślinnych, zawierający sól, cukier, ekstrakty, czy inne dodatki. W wykazie „skład” te wszystkie komponenty muszą być wymienione osobno w odpowiedniej kolejności malejącej.
Nierzadko w recepturach karm dla zwierząt domowych stosuje się również materiały paszowe pochodzenia roślinnego, będące niestandardowymi materiałami paszowymi (np. łopian, lawenda, kurkuma, babka płesznik, nasiona chia). Często nie figurują one bezpośrednio we wspomnianym Wspólnotowym Katalogu. W takich przypadkach producent jest zobowiązany do podania precyzyjnej, powszechnie zrozumiałej nazwy botanicznej oraz wskazania części rośliny, która została użyta (np. korzeń, liść, kwiat, nasiona).

Wykaz dodatków, które muszą być zamieszczone po nagłówku „Dodatki:” został uregulowany w Rozdziale I Załącznika VII rozporządzenia (WE) nr 767/2009. W przypadku takich dodatków jak witaminy i składniki mineralne ustawodawca dopuścił dwie możliwości, czyli można deklarować: jako dodaną ilość w sekcji „Dodatki” lub jako całkowitą gwarantowaną ilość do końca okresu przydatności (wliczając naturalną zawartość z surowców) pod nagłówkiem „Składniki analityczne”. Za każdym razem należy podać prawidłową nazwę dodatku, jaka jest określona w stosownym rozporządzeniu zezwalającym na stosowanie tego dodatku, oraz podać ilość w odniesieniu, w przypadku karm dla zwierząt domowych – na kilogram. Co więcej, w przypadku konserwantów, przeciwutleniaczy czy barwników, producenci mogą ograniczyć się do podania samej nazwy grupy funkcjonalnej (np. „przeciwutleniacze”), choć na wyraźne życzenie klienta muszą udostępnić szczegółowe nazwy zastosowanych dodatków.
Na etykietach karm dla zwierząt domowych obok tekstów obowiązkowych pojawiają się teksty dobrowolne, czyli oświadczenia. Zasady ich stosowania ściśle regulują art. 11 i 13 rozporządzenia (WE) nr 767/2009. Naczelną zasadą, w tym przypadku jest zakaz wprowadzania w błąd użytkownika karmy. Nie wolno przypisywać karmom działania, którego nie posiadają (np. zapobiegania chorobom – jest to zarezerwowane wyłącznie dla leków weterynaryjnych), ani sugerować, że mają szczególne właściwości, jeśli wszystkie podobne karmy na rynku mają takie same cechy. Przykładowo nie można podać oświadczenia „bez dodatku cukru”, jeśli w składzie znajduje się np. produkt uboczny z przemysłu cukierniczego, czy też zadeklarować „bez konserwantów” na karmie takiego rodzaju, do której nie dodaje się barwników z zasady.
Natomiast każde oświadczenie nawiązujące do wpływu na szczególne funkcje fizjologiczne, czy też specjalny proces żywieniowy, przykładowo „wapń wspiera mocne kości” czy „piękna sierść” musi być obiektywne, łatwe do weryfikacji przez urząd nadzoru i zrozumiałe dla użytkownika paszy. Co najważniejsze, zgodnie z art. 13 ust. 1 lit. b) omawianego rozporządzenia, producent, a w zasadzie osoba odpowiedzialna za etykietowanie ma obowiązek posiadania dowodów naukowych uzasadniających dane oświadczenie. Muszą to być ogólnodostępne publikacje w recenzowanych czasopismach naukowych lub udokumentowane, rzetelne badania własne przeprowadzone przez przedsiębiorstwo, potwierdzające działanie danego składnika, o którym mowa w oświadczeniu, w określonej dawce na konkretny gatunek zwierzęcia.
Prawidłowe oznakowanie karm dla zwierząt domowych to proces wielowymiarowy, wymagający znajomości prawa unijnego, krajowego oraz wytycznych branżowych, a jednocześnie to narzędzie komunikacyjne i informacyjne dla użytkowników pasz.
Aby zyskać pewność, że Państwa etykiety są w pełni zgodne z aktualnymi przepisami, a sam produkt bezpieczny, zapraszamy do współpracy z naszymi ekspertami. Oferujemy kompleksowe wsparcie w zakresie badań laboratoryjnych pasz i karm oraz profesjonalnej weryfikacji znakowania.

Silliker Polska Sp. z o.o.
ul. Ludwika Waryńskiego 1, 00-645 Warszawa
www.merieuxnutrisciences.com/pl
info.pl@mxns.com

Romualda Dolińska
Kierownik ds. Bezpieczeństwa Żywności
Silliker Polska Sp. z o.o.

Kierownik ds. bezpieczeństwa żywności w Silliker Polska Sp. z o.o. grupa Mérieux NutriSciences, dr inż. nauk rolniczych z zakresu technologii żywności, z 25 letnim doświadczeniem zawodowym. Specjalizuje się w projektach doradczych i szkoleniowych dla przemysłu oraz sieci handlowych w obszarach związanych z bezpieczeństwem i jakością żywności, prawem żywnościowym i paszowym, znakowaniem żywności i karm dla zwierząt domowych, zarządzaniem alergenami.