ASF – ponad 20 mld zł strat. Konieczność zmiany krajowej strategii przeciwepizootycznej

Afrykański Pomór Świń (ASF) pozostaje kluczowym zagrożeniem dla ciągłości krajowej produkcji trzody chlewnej i bezpieczeństwa żywnościowego. Z opracowania „Koszty ekonomiczne 11 lat afrykańskiego pomoru świń w Polsce” (Pepliński i in., 2025), przygotowanego na zlecenie POLPIG, wynika, że w latach 2014–2024 straty gospodarcze przekroczyły 20 mld zł.

Z czego:
• 8,5–9,8 mld zł – straty bezpośrednie hodowców,
• 2,2–3,29 mld zł – straty związane z obniżonymi cenami skupu w strefach czerwonych.
Pomimo wysokich nakładów finansowych, ASF nadal rozszerza zasięg terytorialny. W 2025 r. wirus został ponownie potwierdzony w Hiszpanii – największym producencie trzody w UE, co potwierdza rosnącą presję epizootyczną w Europie.

I. Diagnoza problemu
1. Brak skuteczności obecnego systemu zwalczania ASF
Dotychczasowe działania mają charakter rozproszony, niewystarczająco skoordynowany i obciążony fragmentaryzmem kompetencyjnym na poziomie powiatowym.

2. Niski stopień integracji działań operacyjnych
Rolnicy, myśliwi, lekarze weterynarii i administracja terenowa funkcjonują w praktyce równolegle, bez jednolitego modelu reagowania i bez wspólnych procedur terenowych.

3. Niewystarczająca eliminacja głównego rezerwuaru wirusa
Padłe dziki pozostają kluczowym czynnikiem środowiskowym utrzymania ASF. Poszukiwanie padliny prowadzone jest niesystemowo.

4. Koszty rosną szybciej niż efektywność działań
–  odstrzał dzików – ok. 1 mld zł,
– bioasekuracja – ok. 4 mld zł (koszty ponoszone głównie przez rolników),
– straty wynikające z restrykcji rynkowych – ponad 2 mld zł.

5. Zagrożenie dla stabilności sektora trzody chlewnej
Obecny poziom presji epizootycznej stwarza ryzyko dalszej redukcji pogłowia trzody oraz zwiększenia zależności kraju od importu wieprzowiny.

II. Ocena ryzyka
1. Ryzyko krótkoterminowe (0–12 miesięcy):
• utrzymująca się wysoka liczba padłych dzików nieusuwanych w sposób terminowy,
• ryzyko wystąpienia kolejnych ognisk w strefach intensywnej produkcji,
• pogłębienie destabilizacji rynkowej w strefach czerwonych.

2. Ryzyko średnioterminowe (1–3 lata):
• dalsze zwiększanie kosztów dla sektora rolnego i Skarbu Państwa,
• eskalacja emigracji producentów z sektora trzody chlewnej,
• trwała utrata części krajowych mocy produkcyjnych.

3. Ryzyko systemowe:
• brak jednolitego, operacyjnego modelu reagowania na poziomie lokalnym,
• brak wyspecjalizowanych służb terenowych,
• niska efektywność koordynacji międzyinstytucjonalnej.

III. Rekomendowane działania systemowe
Rekomendacje opracowane przez POLPIG, Lubuskie Forum Rolnicze oraz ekspertów akademickich obejmują sześć kluczowych obszarów interwencji, ocenionych jako realne, możliwe do wdrożenia i zgodne z wymogami prawa unijnego.

1. Utworzenie Interwencyjnych Zespołów Kynologicznych (IZK)
Cel: szybka eliminacja padliny dzików jako głównego rezerwuaru wirusa.
Zakres:
• 180 zespołów terenowych (2 przewodników + 2 psy każdy),
• 2 ośrodki szkoleniowe,
• pilotaż: powiaty Słubice, Żary, Namysłów (I kw. 2026 r.).
Uzasadnienie: psy detekcyjne są najbardziej efektywnym narzędziem odnajdywania padliny w gęstym poszyciu leśnym.
Szacowany koszt wdrożenia: 8,1 mln zł.

2. Korekta zasad uprawy kukurydzy
Cel: ograniczenie siedlisk sprzyjających ukrywaniu się dzików.
Proponowane środki:
• wprowadzenie 15–20 m stref buforowych przy lasach,
• przekosy 6–10 m w dużych areałach kukurydzy,
• nadzorowane zagospodarowanie biomasy,
• pełny system rekompensat (utracone plony, koszty agrotechniczne).

3. Powołanie Lokalnych Grup Sanitarnych (LGS)
Cel: integracja działań terenowych i wzmocnienie roli Powiatowych Lekarzy Weterynarii.
Zadania LGS:
• audyty bioasekuracji,
• edukacja i obieg informacji,
• koordynacja zgłoszeń padłych dzików,
• wsparcie przy odstrzałach sanitarnych,
• opracowanie i wdrażanie procedur operacyjnych.
Pilotaż: Żary, Słubice.

4. Rezygnacja z obowiązkowych świadectw zdrowia przy wywozie świń do rzeźni
Cel: eliminacja powtarzających się czynności i ograniczenie kosztów.
Uzasadnienie: badania przed- i poubojowe w zakładach zapewniają pełny nadzór sanitarno-weterynaryjny; rozwiązanie zgodne z prawem UE.

5. Ułatwienia w przemieszczaniu świń
Rekomendacja: wydłużenie ważności zezwoleń transportowych do 7 dni.
Efekt: ograniczenie opóźnień i kosztów administracyjnych, poprawa płynności logistycznej.

6. System rekompensat dla producentów ze stref czerwonych
Cel: neutralizacja strat wynikających z narzuconych ograniczeń rynkowych.
Założenia:
• rekompensata różnicy między ceną rynkową a ceną uzyskiwaną w strefie,
• oparcie systemu na udokumentowanych transakcjach sprzedaży,
• finansowanie krajowe lub unijne.

IV. Wnioski kluczowe dla RCB
1. Obecna strategia zwalczania ASF nie zapewnia skuteczności operacyjnej.
2. Brak integracji działań terenowych stanowi główne źródło niespójności systemu.
3. Wymagane jest wdrożenie jednolitego modelu reagowania, opartego na strukturach lokalnych.
4. ASF generuje straty o charakterze strategicznym – zarówno ekonomiczne, jak i w obszarze bezpieczeństwa żywnościowego kraju.
5. Proponowany pakiet działań stanowi spójny, wykonalny i kosztowo uzasadniony kierunek interwencji systemowej.

V. Konkluzja
Bez wdrożenia narzędzi operacyjnych – takich jak Interwencyjne Zespoły Kynologiczne, Lokalne Grupy Sanitarne oraz zmiany w systemie transportu i nadzoru – ASF będzie nadal rozprzestrzeniać się na kolejne obszary, generując straty liczone w kolejnych miliardach złotych.
Sytuacja wymaga priorytetowego potraktowania i skoordynowanej reakcji administracji rządowej.

Opracowanie: miesięcznik „Rzeźnik polski”

Czytaj również informację prasową w wersji PDF >>